Gửi Nhóm Bạn Cửu Long

“Sản xuất lúa gạo Đồng Bằng Sông Cửu Long bị đe dọa hơn nữa do xây con đập thứ hai Don Sahong ở Nam Lào. Con đập chắn ngang dòng chính Mekong ngay trước khi đổ vào vùng Thác Khone, sẽ làm giảm dòng chảy, gây nguy hại cho khu bảo tồn Ramsar Siphadone, cho mùa màng và ngư nghiệp dưới nguồn. Chúng tôi đã chứng kiến những cánh đồng lúa lan rộng trong mùa khô trên khắp các vùng Đông Bắc Thái, Nam Lào và Cam Bốt, đã rút đi một lượng nước sông rất đáng kể trong vùng. Nhiều năm qua, nguồn nước cung cấp cho các vụ lúa mùa khô nơi ĐBSCL đã bị sút giảm nghiêm trọng, hậu quả là nạn nhiễm mặn tiến sâu vào đất liền xa tới 80 km và gây tổn hại cho mùa màng. Chúng tôi kêu gọi chính phủ Lào và các nhà đầu tư Mã Lai hãy tự tiết chế không gây tác hại thêm cho dòng chính sông Mekong nhằm bảo vệ môi sinh và cư dân nơi hạ nguồn.” [26-10-2013] Gs. Võ Tòng Xuân, Nguyên Viện trưởng Đại Học An Giang.

DON SAHONG CON DOMINO THỨ HAI

Chỉ mới 13 tháng sau, không lâu sau lễ động thổ con đập Xayaburi 1,260 MW ngày 07/ 11/ 2012, [3] Lào đã tiến xa thêm một bước nữa, nhanh hơn dự kiến khi quyết định xây con đập Don Sahong 260 MW gây rất nhiều tranh cãi. Ngày 3 tháng 10, 2013, chính phủ Lào thông báo cho MRC về quyết định xây con đập dòng chính thứ hai: Don Sahong, là một con đập-dòng-chảy / run-of-river dam nằm trong vùng Thác Khone / Siphadone thuộc tỉnh Champasak, Nam Lào chỉ cách biên giới Cam Bốt 2 km. Lào chưa công khai đưa ra một đồ án chính thức / project’s final design và chi tiết về con đập Don Sahong. Nhưng sơ khởi chỉ được biết con đập cao 30m, có chiều ngang rộng 100m, trụ trên suốt chiều dài 5km của hẻm nước /water channel Hou Sahong. [5]

Và cũng chưa cần biết có đạt được sự chuẩn thuận của các quốc gia Mekong trên quy mô vùng hay không, nhưng chính phủ Lào đã xác định công trình xây dựng đập Don Sahong sẽ được khởi công trong tháng tới (11/ 2013), dự trù hoàn tất và hoạt động phát điện vào tháng 05/ 2018. Toàn lượng điện sẽ được bán cho công ty điện lực nhà nước Lào (EDL/ Electricité du Laos). [5]

Milton Osborne, tác giả cuốn sách The Mekong – Turbulent Past, Uncertain Future, nhận ra điều khá bất thường là Lào chỉ thông báo cho Thái Lan và Việt Nam nhưng lại không thông báo cho Cam Bốt là một quốc gia ngay kế cận, về ý định xây con đập Don Sahong; cũng như với Xayaburi, sự thông báo dĩ nhiên bao giờ cũng kèm theo kèm theo một trấn an rất chung chung là “con đập không ảnh hưởng gì tới khúc sông hạ nguồn.”

Đây phải được coi là một hành xử rất thiếu sót của chính phủ Lào vì theo quy định của MRC 1995, trước khi đi tới một quyết định như thế, Lào cần phải tham khảo với từng quốc gia thành viên MRC trước khi có một hành động có thể gây phương hại tới quyền lợi của nước láng giềng. [6]

Dự án đập Don Sahong không chỉ thiếu giai đoạn Tham-vấn-trước/ Prior Consultation, mà nghiêm trọng hơn nữa là thiếu cả một nghiên cứu độc lập khoa học và khả tín về ảnh hưởng tác động môi trường của con đập.

HÌNH I: Vị trí đập thủy điện Don Sahong 260 MW trên Thác Khone [Nguồn: MRC 2013]

Quyết định của Lào đã gây nên một làn sóng chống đối và phẫn nộ trong quần chúng các quốc gia láng giềng, các nhóm xã hội dân sự/ civil society groups và các tổ chức bảo vệ môi sinh uy tín trên thế giới như: IRN/ International Rivers Network, WWF/ Worldwide Fund for Nature…

Thế còn với dân chúng Lào thì sao? Họ đang phải sống dưới một chính quyền nhà nước độc đảng – như mô hình đảng Cộng Sản Việt Nam, hoàn toàn kiểm soát truyền thông báo chí, chỉ để loan truyền những thông tin thiếu trung thực và tô hồng thành quả phát triển do lợi nhuận từ các con đập. Vụ bắt cóc và có thể là thủ tiêu nhà hoạt động xã hội và bảo vệ môi sinh Lào rất nổi tiếng Sombath Somphone – từng được trao giải thưởng Magsaysay 2005, như thứ một giải Nobel Hòa Bình Á châu, đã bao trùm không khí khủng bố sợ hãi trên các nhóm xã hội dân sự còn rất non trẻ trên đất Lào. [2]

Còn với ngót 20 triệu cư dân Đồng Bằng Sông Cửu Long, như từ bao giờ, họ không chỉ thiếu thông tin mà cũng không ai cho họ có cơ hội để được lên tiếng, cho dù họ đang sống trên một khúc sông cuối nguồn, phải lãnh đủ mọi hậu quả tiêu cực tích lũy không phải chỉ có từ những con đập thủy điện Trung Quốc mà còn ngay từ các quốc gia hạ nguồn Mekong.

Về phía chính quyền các quốc gia Mekong, ngay sau khi MRC được Lào thông báo quyết định xây con đập Don Sahong, thì Mok Mareth, từ Cam Bốt nguyên là Bộ trưởng Môi sinh và hiện là chủ tịch Ủy hội Môi sinh và Tài nguyên Nước của Quốc hội, đã lên tiếng chỉ trích sự “thiếu trong sáng / lack of transparency” trong hành xử của Lào đối với hai con đập Don Sahong và Xayaburi.

Cho dù đã gửi điện thư tới chính phủ Lào yêu cầu cung cấp tài liệu về con đập Don Sahong nhưng đã không được đáp ứng, “Bộ Môi Sinh Cam Bốt chưa bao giờ nhận được những tường trình như vậy, điều ấy khiến chúng tôi hết sức quan tâm” [8]

Quan trọng hơn là Don Sahong sẽ gây tác hại trực tiếp tới một khu bảo tồn bất khả xâm phạm với Cam Bốt. Chính phủ Cam Bốt công bố và đã được Liên Hiệp Quốc nhìn nhận vùng wetland ở miền bắc Stung Treng gần thác Khone là vùng được bảo vệ theo công ước quốc tế Ramsar. Việc Lào không tham vấn Cam Bốt không những có thể là một vi phạm nặng nề vào Hiệp Định Mekong 1995 mà cả với công ước Ramsar của Liên Hiệp Quốc.

Về phía Việt Nam, phát ngôn viên của Tòa Đại sứ Trần Văn Thông phát biểu rằng Lào cần phải cung cấp các tài liệu lượng giá ảnh hưởng trước khi thông báo tiến hành xây đập và đồng thời cũng nhấn mạnh tới sự cần thiết triệu tập một hội nghị khẩn cấp các thành viên MRC. Ông Thông nói tiếp: “Điều khẩn trương nhất là cần một cuộc thảo luận giữa tất cả các thành viên MRC để tiến tới một đồng thuận trước khi động thổ xây đập.”[8]

Theo quan điểm người viết, nếu ý thức được tầm quan trọng sinh tử của con đập Don Sahong là có thể gây đổ vỡ toàn hệ sinh thái trong lành của con sông Mekong và ảnh hưởng tai hại đến Đồng Bằng Sông Cửu Long, thì sự yêu cầu một hội nghị khẩn cấp phải giữa các nguyên thủ, hoặc ít nhất cũng phải ở cấp bộ trưởng của các quốc gia Mekong đã ký tên vào hiệp định MRC.

Gạt bỏ hẳn giải pháp quân sự – cho dù người ta có nói tới khả năng những cuộc “chiến tranh vì nước” trong thế kỷ 21, nhưng đây cũng chính là thời điểm quan trọng mà các quốc gia láng giềng Mekong trong đó có Việt nam, cần vận dùng toàn sức mạnh đối trọng về chính trị ngoại giao và kinh tế trên chính phủ Lào để tái lập một trật tự phát triển bền trong toàn vùng Hạ lưu Mekong.