Gửi Nhóm Bạn Cửu Long và VN 2020 Mekong Group

“Thông thường, theo tập tục nhà Phật, trước khi bắt đầu khai phá một con sông, chúng tôi cầu nguyện thần linh trong vùng tha thứ cho chúng tôi là đã gây rối loạn dòng sông.” Viraphonh Viravong, Thứ trưởng Bộ Năng Lượng và Hầm Mỏ Lào, Kỹ sư trưởng Kỹ thuật Dự án.

“Pak Beng, là con đập dòng chính thứ hai, sau đập Xayaburi vùng hạ lưu Mekong. Các nhà xây đập Trung Quốc cho biết họ đã hoàn tất phần thiết kế và lượng giá ảnh hưởng môi sinh / EIA của con đập, và nay chỉ còn chờ đèn xanh của chánh phủ Lào chuẩn thuận và sẽ khởi công xây dựng.”

*

XAYABURI: CON DOMINO ĐÃ ĐỔ XUỐNG

Thứ Tư ngày 7 tháng 11, 2012, Rewat Suwanakitti, Phó Giám Đốc dự án công trình thủy điện Xayaburi cho biết Lào đã làm lễ động thổ để khởi công xây con đập thủy điện Xayaburi. “Chánh quyền Lào bảo chúng tôi có thể bắt đầu xây dựng công trình.” Trước đó một ngày [thứ Ba 6/11/12], Thủ tướng Lào Thongsing Thammavong đã lại nói với phóng viên Wall Street Journal rằng dự án đang tạm ngưng để chờ thêm khảo sát. (11)

Rõ ràng đây là một động thái một thách đố với thỏa thuận vùng và với các quốc gia Mekong lân bang. Viraphonh Viravong, Thứ trưởng Bộ Năng Lượng và Hầm Mỏ Lào nói với nhóm phóng viên một ngày trước đó, “Con đập ấy đã được lượng giá, đã được tranh cãi suốt hai năm qua. Chúng tôi đã đáp ứng hầu hết những mối quan tâm.” Sau lễ động thổ, các chuyên gia xây đập bắt đầu xây “con đập tạm / coffer dam” nhằm đổi dòng con sông Mekong, dự trù hoàn tất vào tháng 5, 2013 và “con đập cố định / permanent dam” được xây tiếp theo.

Lễ động thổ chỉ là hình thức “công khai hóa” những vi phạm cam kết của chánh phủ Lào với các quốc gia Mekong sau Hội nghị Siem Reap ngày 8 tháng 12, 2011. Giới báo chí ghi nhận, trong lễ động thổ ấy, ngoài các viên chức cao cấp chánh phủ Lào còn có sự hiện diện của các nhà ngoại giao Việt Nam và Cam Bốt. Sự hiện diện của giới chức Việt Nam và Cam Bốt rất khó hiểu vì đó là hai quốc gia chống đối mạnh mẽ dự án đập Xayaburi và nay chỉ có thể giải thích là “gió đã đổi chiều” từ chống đối nay đã chuyển sang thỏa hiệp hay đồng thuận.

Xayaburi là con đập đầu tiên trong chuỗi 11 con đập dòng chính hạ lưu [Hình IV), và dự án đã được âm thầm triển khai trước đó giữa ngổn ngang những mối quan tâm của các tổ chức bảo vệ môi sinh do ảnh hưởng tác hại lâu dài và vĩnh viễn trên toàn hệ sinh thái sông Mekong, trên nguồn phù sa, nguồn cá và ngư nghiệp, cũng là nguồn protein chính của ngót 70 triệu cư dân ven sông Mekong.

Điện sản xuất từ Xayaburi sẽ được xuất cảng sang Thái Lan, và giới chức Lào cho rằng con đập sẽ mang về hàng tỉ lợi nhuận cho đất nước Lào.

Giới quan sát theo dõi đã có ghi nhận trước đó từ nhiều tháng, các công trình xây cất cơ sở hạ tầng nơi hiện trường xây đập Xayaburi đã tiến những bước rất xa. Công ty Thái Lan CH. Karnchang đã mở những con đường vào các khu rừng sâu đem tới các trang thiết bị nặng. Trong khi các nhà hoạt động môi sinh thì vẫn tiếp tục lên án chánh phủ Lào đã bất chấp những quan tâm về tác hại của con đập và vẫn cứ tiến hành công trình xây đập.

Ame Trandem, Giám đốc Chương trình Đông Nam Á của Mạng Lưới Sông Quốc Tế phát biểu: “Cộng đồng quốc tế sẽ không thể để cho chánh phủ Lào tránh né một vi phạm trắng trợn đối với luật pháp quốc tế. Chúng ta sẽ kêu gọi các chánh phủ tài trợ / donor governments, và các quốc gia Thái Lan, Việt Nam và Cam Bốt có một lập trường kiên định đối với chánh phủ Lào. Xayaburi là con đập đầu tiên trong chuỗi đập dòng chính sẽ gây tác hại nghiêm trọng đối với những nỗ lực phát triển vùng. An ninh lương thực và công ăn việc làm của hàng triệu người trong vùng đang bị đe dọa.” (10)

Pianporn Deetes, điều hợp viên Thái Lan cũng từ Mạng Lưới Sông Quốc tế phát biểu: “Lào đang chơi trò roulette với con sông Mekong, biến con sông như một nơi thử nghiệm những kỹ thuật mới. Khi mà Ủy Hội Sông Mekong tiếp tục im lặng và chấp nhận cho một quốc gia hy sinh sự bền vững của con sông Mekong và cả tương lai hợp tác vùng, thì phải nói đây là một sai lầm trầm trọng.” Cô Pianporn tiếp: “Chính phủ Thái Lan phải có trách nhiệm kêu gọi ngưng ngay xây đập và hủy bỏ hợp đồng mua điện cho tới khi đạt được một thỏa thuận toàn vùng về công trình xây đập. Hành động của Lào đã đưa tới một tiền lệ nguy hiểm. Nếu Lào được phép tiến hành mà không bị ngăn cản thì trong tương lai mọi chánh phủ thành viên khác cũng sẽ đơn phương tiến hành các dự án trên sông Mekong. Hiệp định sông Mekong 1995 sẽ trở thành một mớ giấy lộn vô dụng.” (10)

XAYABURI MỘT TIẾN TRÌNH LIÊN TỤC

Nhiều tháng trước ngày lễ động thổ, công trường đập Xayaburi đã hoạt động ồn ào với hàng ngàn nhân công, hàng chục cỗ xe ủi liên tục hoạt động ngày đêm để hoàn tất công trình đúng thời hạn 2018. Với các con đường mới dẫn tới vùng xây đập, các khu nhà công nhân, và các trụ dẫn điện được tạo dựng. Một số dân làng trong vùng đã phải di tản và tái định cư. Một khúc sông được mở rộng ra, và nơi một khúc khác con đê cắt sâu vào lòng sông. Kỹ sư trưởng của dự án, thuộc tập đoàn Poyry, đã thông báo cho đoàn ngoại giao thăm viếng là công trình “đập tạm / coffer dam” để đổi dòng con sông – sẽ được hoàn tất vào tháng 5 năm 2013, sau đó "đập cố định / permanent dam” sẽ được xây. Và rồi rất sớm, cấu trúc và hình hài con đập Xayaburi sẽ bắt đầu xuất hiện. [9]

Hình I_ Hình hài con Đập Xayaburi 1,260 MW kinh phí 3.5 tỉ MK, dự trù hoàn tất và hoạt động phát điện vào tháng 3 năm 2018. Sơ đồ con đập: [1] Kênh Giao Thông_ Navigation locks, [2] Đường Thoát Nước_ Spillway, [3] Trạm Phát Điện_ Power House, [4] Thang Cá_ Fish Passage. (Nguồn: trình bày của Tập đoàn Poyry ngày 16-07-2012 về các bước xây dựng Đập Xayaburi, July 16, 2012)

Tiến trình xây đập rất nhanh của Lào đã gây lo ngại cho các quốc gia lân bang. Sông Mekong là nguồn tài nguyên chung, và điều gì xảy ra trên thượng nguồn ở Lào có thể ảnh hưởng tới nước láng giềng như Thái Lan và nhất là 2 quốc gia hạ nguồn như Cam Bốt và Việt Nam. Theo thỏa ước 1995 về điều hợp xử dụng Sông Mekong, các chánh phủ Cam Bốt, Lào, Thái Lan và Việt Nam phải cùng nhau quyết định xem con đập Xayaburi sẽ tiến hành hay không. Lào vẫn tiến hành công trình cho dù chưa có một quyết định chung nào đạt được.

[Tưởng cũng nên mở một dấu ngoặc ở đây là Việt Nam một quốc gia cuối nguồn nhưng đã vi phạm một sai lầm chiến lược các đây 17 năm (1995) tại Chiang Rai Thái Lan, khi Ngoại trưởng Nguyễn Mạnh Cầm đã đặt bút ký tên trên bản “Hiệp Ước Hợp Tác Phát Triển Bền Vững Hạ Lưu Sông Mekong” với một danh xưng mới là Ủy Hội Sông Mekong / Mekong River Commission thay vì Ủy Ban / Mekong River Committee như trước đây. Một điều lệ thay đổi cơ bản là không một quốc gia nào có “quyền phủ quyết / veto power” như quy định của Ủy Ban Sông Mekong trước kia. Người viết đã đưa ra nhận định cách đây hơn một thập niên trong một Hội nghị ở Nam California là Ủy Hội Sông Mekong đã là một “biến thể và xuống cấp”so với Ủy Ban Sông Mekong_ The 1999 Conference on the Mekong River at Risk: The Impact of Development on the River, her Delta, and her People.] (7)

Cả hai nước Cam Bốt và Việt Nam đều yêu cầu Lào thực hiện những cuộc nghiên cứu ảnh hưởng xuyên quốc gia / transboundary của con đập, nhưng Lào đã trả lời là sẽ không có thêm những cuộc khảo sát nào nữa.

DIỄN TIẾN TRIỂN KHAI DỰ ÁN ĐÂP XAYABURI:

_ Tháng 05, 2007 chánh phủ Lào ký kết với công ty Ch. Karchang Thái Lan để thực hiện dự án đập Xayaburi.

_ Tháng 11, 2008 công ty AF Calenco Thụy Sĩ kết hợp với toán tham vấn Thái khảo sát tính khả thi của con đập.

_ Tháng 02, 2010 bản tường trình EIA / Lượng Giá Ảnh Hưởng Môi Sinh được đệ trình cho Chánh phủ Lào.

_ Tháng 07, 2010 Chánh phủ Lào chính thức ký kết hợp đồng bán điện từ đập Xayaburi cho Thái Lan qua công ty EGAT / Electricity Generating Authority of Thailand.

_ Tháng 04, 2011 Ủy Ban Liên Hợp Ủy Hội Sông Mekong / MRC Joint Committee ra thông cáo báo chí là các thành viên chưa đạt được một thỏa thuận để tiến hành dự án Xayaburi.

_ Tháng Tư, 2011 hai chánh phủ Cam Bốt và Việt Nam yêu cầu chánh phủ Lào khảo sát thêm về những ảnh hưởng xuyên biên giới của dự án.

_ Tháng 06, 2011 chánh phủ Lào đơn phương “bật đèn xanh”cho công ty Thái Lan Ch.Karnchang triển khai dự án.

_ Tháng 12, 2011 tại Hội nghị Siem Reap cả 4 nước thành viên Ủy Hội Sông Mekong cùng thỏa thuận là cần thêm những cuộc nghiên cứu về ảnh hưởng con đập Xayaburi và 10 con đập dòng chính hạ lưu.

_ Tháng 8, 2012 nhóm cư dân Thái chống lại con đập Xayaburi đã nộp đơn khiếu kiện chánh phủ Thái yêu cầu không mua điện từ con đập cho tới khi có thêm những cuộc khảo sát, nhưng đã không được hồi đáp.

_ Tháng 9, 2012 Bộ trưởng Năng lượng Soulivong Daravong cho biết chánh phủ Lào không hoãn kế hoạch xây con đập Xayaburi 3.5 tỉ MK. Nhưng hai tháng trước đó 07, 2012 Ngoại Trưởng Lào thông báo trong Hội nghị ASEAN là dự án Xayaburi sẽ được hoãn lại để có thêm những cuộc khảo sát.

_ Giới truyền thông chánh thức của Lào lại được thông báo chánh phủ cho phép công ty Ch. Karnchang được phép tiến hành các hoạt động theo kế hoạch, bao gồm cả việc tái định cư dân làng khu xây đập. [13]

_ Tháng 10, 2012 Bộ trưởng Tài nguyên và Môi trường Việt Nam Nguyễn Minh Quang đã gặp Thủ tướng Lào với yêu cầu là mọi công trình xây đập Xayaburi cần hoãn lại cho tới khi thực hiện được các cuộc khảo sát lượng giá cần thiết về ảnh hưởng con đập trên sông Mekong.

_ Cho đến nay chưa có một thỏa thuận cấp vùng nào về thời điểm khởi công xây con đập Xayaburi, cho dù tinh thần thỏa ước 1995 của Ủy Hội Sông Mekong có quy định như vậy.