Tóm lược về sông Lan Thương - Cửu Long

Lan Thương là một dòng sông quốc tế dài 4350 km phát nguồn từ cao nguyên Tây Tạng, chảy qua Vân Nam, Trung Quốc, Miến Điện, Lào, Thái, Cam Bốt vào sông Cửu Long tại Việt Nam. Sông Lan Thương có 5.000 mét thế năng nên Trung Quốc (TQ) đã khai thác thủy điện một cách đại quy mô trên dòng sông này. TQ đã xây nhiều hồ chứa vĩ đại để chạy nhà máy thủy điện, cung cấp điện cho đô thị, kỹ nghệ khai quặng mỏ, sản xuất, và bán cho Thái Lan và Việt Nam.

Dòng Lan Thương - Mekong là một hệ thống sinh thái phong phú thứ nhì của thế giới nay đang hứng chịu tác hại của các đại công trình TQ ở thượng nguồn. Dân tộc hạ nguồn cần biết rõ về chương trình này để đối phó với tác động thượng nguồn đổ xuống lưu vực và ảnh hưởng trên sự an tòan và sinh kế của họ. Tất cả những gì các quan chức và khoa học gia TQ tuyên bố hầu hết là liệt kê các mối lợi ích TQ sẽ mang cho hạ nguồn, nhưng không cam kết, và không đề nhận trách nhiệm nào hay đeề cập gì đến các tai hại mà hạ nguồn đang hứng chịu. TQ gạt bỏ sự lo ngại chính đáng là làm sao tránh các tai hại đã gây ra trên lưu vực sông Hòang Hà và Dương Tử không tái diễn trên lưu vực Lan Thương-Mekong.

Chính quyền TQ đã cho các Công ty Vân Nam hòan tất đập Mãn Loan, Đại Chiếu Sơn và Cảnh Hồng trong chuỗi 8 đập lớn chặn ngang dòng chính. TQ đã không công bố chi tiết kỹ thuật và phương án điều hành từ hai thập niên qua. Đập thứ 4 Tiểu Loan, sắp họat động có công suất lớn bằng cả 3 đập trước cộng lại. Sự thật là mối lo âu, quyền lợi và kế sinh nhai của các dân tộc hạ nguồn Mekong đã không được TQ coi trọng. Các nghiên cứu khoa học TQ đưa ra rất thiếu khách quan và trên các căn bản khoa học mù mờ. Các quốc gia hạ nguồn cũng có 7 dự án thủy điện của riêng họ mà TQ cũng khuyến khích ủng hộ. Hình 1(Nguồn TERRA).

Khi chính quyền TQ tích cực khai thác thủy điện, Hàn Lâm Viện Khoa Học (HLVKH)TQ cổ võ và biện bạch cho các kế họach này suốt 60 năm qua. Về ảnh hưởng cho hạ nguồn, HLVKH TQ cũng chỉ nói đến những lợi ích, gạt bỏ mọi ảnh hưởng tác hại và phóng đại khả năng chống lũ lụt và giảm hạn hán mà các hồ chứa của họ sẽ mang lại cho hạ nguồn. Mục đích bài này là duyệt xét những hứa hẹn của TQ và đưa ra những mối ưu tư của hạ nguồn trước công luận khoa học và thế giới.

Hứa hẹn 1: Thủy điện TQ và mối giao hảo tốt với các nước láng giềng

Ông Zhang Guobao, Phụ tá bộ trưởng Bộ Phát triển và Đổi mới, Giám đốc năng lượng, đã tuyên bố “Những công ty khai thác TQ đã gây dựng mối giao hảo thân thiện với các nước láng giềng và tinh thần hợp tác với các quốc gia Đông Nam Á trên sông Mekong trong việc khai thác tiềm năng thủy điện của dòng sông này.”[1]

Thành quả của TQ thực ra là liên minh với các tập đòan điện lực và kỹ nghệ của Thái Lan và Việt Nam để bán điện[2]; cùng góp vốn và chia lời, và từ đó TQ củng cố vị trí thủy điện bằng thế lực chính trị hậu thuẫn các đối tác ấy. Liên minh này dựa vào lợi nhuận cho những đối tác và có nhiều quyền lực, trong khi đó, nguy hại cho môi sinh, an tòan và kế sinh nhai của hàng chục triệu dân cư lưu vực đang bị gạt bỏ ra ngòai.

Ông Zhang Guobao cũng nói là các công ty thủy điện TQ đã “lưu tâm nhiều đến tác động liên quốc ngay từ đầu, TQ đã khảo cứu về các tác động môi sinh và xem xét quyền lợi của các vùng từ thượng nguồn đến hạ nguồn để đưa ra tiêu chỉ cho việc thiết kế các dự án thủy điện Lan Thương.” [1]

Điều tuyên bố trên không đúng sự thật và có ý đánh lạc hướng dư luận. Sự thật là các tác hại cho hạ nguồn đã được bộ máy tuyên truyền TQ liên tục giảm thiểu qua các tường trình khoa học ngụy tạo không được kiểm chứng độc lập hay xác nhận bởi chuyên gia quốc tế độc lập. Ngay cả người dân TQ cũng đã không được thông báo chi tiết và không hề được tham vấn về những dự án này. Không ai biết rõ đồ án thiết kế, phương án điều hành, các biện pháp an tòan, kế họach đôi phó khi gặp nguy biến. Ngay tại TQ sau khi tai biến xảy ra và được quét dọn, chỉ trích thường bị ngăn cấm, nạn nhân bị lãng quên và sai lầm bị che dấu.

Phát triển bền vững và hợp tác quốc tế đều cần có sự quân bình; nhưng thế quân bình giữa áp lực phát triển và nhu cầu bảo tòan tài nguyên thiên nhiên, và thế quân bình giữa TQ và các quốc gia hạ nguồn dường như không có. TQ đã biến Lan Thương-Mekong thành một dòng sông sôi nổi tranh luận và tranh chấp quyền lợi. [3][4]

TQ đã không có nghiên cứu môi sinh khoa học thực sự hay tham vấn với công chúng trong lưu vực để có đồng thuận. Những tổ chức NGO của TQ chỉ mới được phôi thai từ năm 1999. Cơ chế và sự tham gia của công chúng vào các dự án phát triển còn rất yếu ớt. Dân cư lưu vực cần phương tiện theo dõi tìm hiểu dữ kiện và lên tiếng bảo vệ quyền lợi sống còn mình. TQ cần công khai cung cấp liên tục đầy đủ các dữ kiện khoa học và quan trắc tòan thể Lan Thương cho hạ nguồn theo dõi và nghiên cứu.

Hứa hẹn 2: Tác động nhẹ và chỉ có giới hạn xuống hạ nguồn

Chương trình thủy điện Lan Thương khởi đầu từ năm 1986. Đập Mãn Loan hòan tất năm 1993, theo sau là Đại Chiếu Sơn và Cảnh Hồng. Đập Tiểu Loan sẽ hòan tất năm 2010, trứơc dự tính hai năm, có công suất 4.2 triệu KW với chi phí 4 tỉ USD. Công trình Tiểu Loan này lớn thứ nhì của TQ chỉ đứng sau đập Tam Giáp trên sông Dương Tử.

Kỹ sư Ma Hongqi, kỹ sư chính của Công ty phát triển thủy điện Vân Nam và Hàn Lâm Viện TQ đã nói rằng đập Tiểu Loan, cao 292 m sẽ chỉ có tác động nhẹ “Khoa học gia TQ đã nghiên cứu cặn kẽ các tác động của Tiểu Loan xuống hạ nguồn trước khi xây đập và kết luận Tiểu Loan chỉ có tác động giới hạn xuống hạ nguồn”. [6]

Hứa hẹn 3: Không chuyển nước trên thựơng nguồn

TQ tuyên bố rằng các hồ chứa Vân Nam sẽ “ làm nhẹ đi nạn hạn hán cho hạ nguồn vào mùa khô và trung bình hạ nguồn sẽ có thêm 39.7% lưu lượng”. Việc này sẽ “tăng hiệu quả cho các công trình dẫn thủy dọc trên Mekong và giúp chống lại nước mặn xâm lấn vào đất liền.” [6 ]

Dù giới chức TQ trấn an dân cư hạ nguồn là đập Tiểu Loan sẽ không cắt giảm nước sông chảy xuống, nhưng việc điều hành hồ nằm trong tay quản lí của các công ty TQ có ưu tiên là sản xuất bán điện kiếm lời. Dân cư hạ nguồn không có cách nào an tâm TQ sẽ giữ nước và kiểm sóat được nước khỏi bị thất thóat vì sau khi nước hồ dâng đầy, rất dễ chuyển nước ra để dùng vào việc khác. Thực thế, từ khi đập Mãn Loan họat động, mực nước tại Chang Saen từ năm 1995-2004 đã lên xuống rất bất thường, nước chảy về Mekong đã giảm xuống thấp nhất trong 35 năm hồ sơ số liệu.[7]

Tác động của thủy điện quá to lớn mà 65 triệu người dân lưu vực vốn phải sống dựa vào dòng nước Mekong nên không thể giao phó tòan bộ kế sinh nhai của mình cho những công ty thủy điện TQ và guồng máy quản lí TQ mà không có cam kết bảo vệ và bồi thường. Điều cần thiết nhất là một hiệp ước quốc tế về Lạn Thương-Mekong có sự tham gia của cả 6 nước trong lưu vực.

Sự thất thóat nước ghê gớm vì thủy điện sẽ xảy ra từ khởi đầu mà TQ không đề cập và cả Mekong River Commission rất ít nhắc đến; hồ Tiểu Loan chẳng hạn, sẽ đọat ngay 15 tỉ mét khối nứơc làm đầy hồ trước khi họat động. Nếu chỉ giữ lại nửa lưu lượng Lan Thương lại tại hồ này, TS Tyson Roberts của viện nghiên cứu nhiệt đới Smithsonion đã ước tính phải mất ít nhất 10 năm. [8] Trong thời gian 10 năm này TQ không thể có dư nước để gởi về cho hạ nguồn vào nùa hạn. Hạ nguồn sẽ còn mất thêm 22 tỉ mét khối nữa cho đầy hồ Noushadu (Nọa Trát Độ) dự trù sẽ hòan tất vào năm 2014. Hạ nguồn sẽ mất tổng cộng và ít nhất là 41 tỉ mét khối cho 8 hồ chứa Vân Nam, tương đương 2/3 số nước hàng năm Vân Nam vẫn chảy xuống hạ nguồn.

Theo Scientific American, TQ cũng đã hứa hẹn khả năng trị thủy và chống hạn của chuỗi đập trên sông Dương Tử, nhưng năm 2008, chính China Daily, nhật báo TQ, đã phúc trình việc mực nước sông Dương Tử rút xuống thấp nhất trong 142 năm lịch sử của họ. Tàu bè mắc cạn tại Hồ Bắc và Giang Tây vì đập Tam Giáp đã cắt mắt 50% lưu lượng .

Scientific American tường trình “Giới chức TQ vẫn bào chữa cho dự án Tam Giáp là nguồn cung cấp năng lượng chính yếu cho một quốc gia khát điện như TQ mà còn là phương án chống lũ lụt cho hạ nguồn. Sau khi Tam Giáp hòan thành chính giới chức trách TQ đã phải nhìn nhận đã có những “nguy hiểm ngấm ngầm” có thể mang đến tai họa cho họ . Ông Wang Xiaofeng, người quản lí dự án thay mặt chính phủ TQ đã nói với giới khoa học tại Trùng Chính họ“không thể ngừng canh phòng và không thể hy sinh môi sinh mà đổi lấy món lợi kinh tế tạm thời”[9]